Ræða á ráðstefnu um skólaþróun: Hvað þurfa nemendur 21. aldarinnar að læra?
Gott fólk.
Þegar stórt er spurt verður oft lítið um svör. Spurning dagsins er „hvað þurfa nemendur 21. aldarinnar að læra?“ Getum við svarað slíkri spurningu með raunhæfum hætti. Þekkjum við framtíð næstu 92 ára með þeim hætti að við getum séð með einhverju móti fyrir þróun og þörf þeirrar framtíðar ?
Líklega verður þessari snúnu spurningu best svarað með því að við setjum okkur í spor forvera okkar sem voru uppi fyrir sléttum 100 árum síðan. Skólamenn þeirra daga voru ekki margir á Íslandi, og líklegast allir karlkyns, öfugt við okkar daga þegar konur sjá að mestu um uppeldi Íslendinga og menntun, á meðan við karlar höfum tekið að okkur það hlutskipti að tapa peningum á ofurlaunum enda er það, eins og allir vita, mun ábyrgðarmeira starf að tapa fjármunum á fjárfestingum erlendis en að ala upp og mennta fólk að maður tali nú ekki um þau auðvirðilegu láglaunastörf að sinna og ræða við það gamla fólk sem bjó til þá fjármuni sem bankafólkið okkar hefur nú tapað. Það ágæta fólk höfum við skólafólkið menntað og alið af okkur. Meðal þeirra voru okkar bestu og efnilegustu nemendur. Við kenndum þeim allt um endurhverf viðskipti og afleiðusamninga. En etv. gleymdum við að innræta þeim grunngildi samfélagsins um ráðdeild og siðfræði.
En afgtur að árinu 1908. Þá sáu menn ekki fyrir þessa kreppu, þessa sóun og það dáðleysi, dugleysi og ráðleysi sem nú um stundir einkennir okkar samfélag. Menn þeirra daga sáu ekki einu sinni fyrir það sem til þessa hefur verið kallað „heimskreppan mikla“ árið 1929, þá grunaði ekki að yfir þá myndi dynja „heimstyrjöldin mikla“ sem var mikil þar til „heimstyrjöldin síðari“ brast á með enn meiri grimmd og enn meiri dauða og eymd en sú fyrri sem varð í þeim samanburði sú minni.
Gott fólk. Ef við hefðum spurt Steingrím Thorsteinsson, rektor Menntaskólans í Reykjavík á þeim tíma, þeirrar spurningar árið 1908 hvaða þarfir nemendur síðustu aldar, þeirrar 20., væru, hefði hann vafalaust svarað í löngu og ítarlegu máli og líklegast með meiri sannfæringarkrafti en ég er að gera hér í dag. Hann hefði hins vegar varla bent mörgum á það að læra símvirkjun, flugmennsku, jarðhitaverkfræði eða tölvunarfæði, enda hafði á þeim tíma enginn Íslendingur flogið eða unnið á tölvu. Þeir bjuggu og á þessum tíma í köldum húsum og illa kynntum með kolum eða mó. Þess má og geta að rúmu ári áðu, árið 1906, höfðu íslenskir bændur hundruðum saman mótmælt símanum og komu hans til landsins með sæstreng til Seyðisfjarðar. Líklegast hefði Steingrímur því ráðlagt efnilegum nemendum að leggja fyrir sig lögfræði, læknisfræði eða prestskap.
Góðir ráðstefnugestir.
Með öðrum orðum þá hefðu ráð Steingríms verið góð út frá þeirra tíma samtíma, en hann gat ekki séð fyrir þá samfélagsþróun sem varð á síðustu öld, sífellt hraðari og hraðari, allt til aldamóta. Sá sem hér stendur er ekki svo mjög aldraður. Mér þykir reyndar sem að ég sé bráðungur, þótt 45 ára sé og bráðum ári betur. En ég man þá tíð þegar sjónvarpið kom heim að Teigi í Fljótshlíðinni minni og nágrannar okkar komu og horfðu á eina slíka tækið í sveitinni. Ég man líka eftir fyrstu Macintosh Plus tölvunni minni og fyrsta farsímanum mínum. Þessi tæki sem í dag eru svo óaðskiljanlegur hluti af okkar lífi voru það ekki fyrir bara nokkrum árum síðan.
Þessi tækni hefur breytt öllu okkar lífi. Fyrir tveim vikum síðan var ég ásamt Eyvindi yngsta syni mínum á ferðalagi um Afríku. Við heimsóttum meðal annars þorp Massaimanna í Norðvestur Tansaníu. Fólkið þar bjó við hörmulegar aðstæður. Í þessu þorpi eru 17 kílómetrar í næsta vatnsból og daglega þarf að fara þangað til að brynna kúnum og sækja vatn til heimilisþarfa sem konurnar bera heim á gulum plastbrúsum á höfði sínu. Þetta fólk er sárafátækt, ungbarnadauði skelfilegur og lífskjör öll hroðaleg. En meðan ég ræddi við þorpshöfðingjann þá hringdi sími. Hann dró Nokia síma einhvers staðar úr köflóttu klæði sínu og svaraði einhverju á tungumáli sem ég ekki skyldi, líklega því að hann væri upptekinn að tala við túrista. Á þessum afskekkta stað hafði fólk sem ekki hafði almennilegt aðgengi að vatni, farsímasamband. Svona er samtími okkar og nú er verið að vinn að uppbyggingu fjarnáms um síma í þessari merku álfu þar sem myrkrið er svart og blóðið er rautt.
Ég er hins vegar næsta viss um að Steingrímur rektor hefði ekki séð þessa þróun fyrir enda líklega litið á negra og blámenn sem dýr merkurinnar. Afstaða okkar er öðruvísi í dag, nú nokkrum dögum eftir að svartur maður hefur verið kjörinn forseti Bandaríkjanna. Slíkar breytingar hefðu verið óhugsandi í hugarheimi Steingríms Thorsteinssonar enda höfðu ekki einu sinni konur kosningarétt árið 1908.
Góðir ráðstefnugestir.
Þessum langa og orðmarga inngangi mínum að svari við spurningu dagsins er ætlað það hlutverk að sýna fram á að í raun er ómögulegt og ógerlegt að svara þessari spurningu. Við vitum ekkert meira í dag um kröfur þessarar aldar og fyrirséðar og ófyrirséðar breytingar á aðstæðum okkar, lífskjörum og umhverfi, en Steingrímur vissi árið 1908 um framtíð þeirrar aldar sem hvarf í heim sagnfræðinnar með tvöþúsundvandanum fyrir átta árum. Mér er einmitt til efs að sá ágæti maður, hafi á daufupplýstum síðkvöldum í stofu sinni undir olíulampa í Reykjavík, leitt hugann að þeim vanda.
Við getum þó, þrátt fyrir algera óvissu um framtíðina, velt því fyrir okkur, hvað býr nemendur best undir slíkt óöryggi, slíka óvissu og mögulegar hörmungar, breytingar og aðlögun að nýjum samfélagsháttum og nýrri tækni.
Menntun er engin bóla í samfélagi okkar mannanna. Allt frá upphafi tíma hafa menn menntað hvern annan og kynslóðir kennt hver annari. Upphaf vestrænnar menntunar er þó líklega í Grikklandi hinu forna hvar heimspekingar kenndu lærisveinum sínum. Þarna ríkti hið fullkomna akademíska frelsi. Kennarar kenndu það sem þeir vildu kenna og nemendur söfnuðust um þá lærimeistara sem þeir vildu læra hjá.
Hér giltu ekki staðlaðar námsskrár eða samevrópskt einingamat. Það sama gilti um Jesú Krist. Haldið þið, gott fólk, sem flest eruð starfsmenn hins opinbera menntakerfis og þar með bundin á klafa ríkismenntakerfis okkar, að Jesús hafi kennt lærisveinum sínum eftir samræmdri skólanámskrá eða ECTS kerfi? Ónei, svo var ekki. Í dag eru kenningar þessa manns hins vegar kenndar við Guðfræðideild Háskóla Íslands innan þess ramma og það sama gildir um nánast allt okkar námsumhverfi frá leikskóla til háskóla. Við sem nemendur erum innrömmuð í staðlað námsumhverfi sem byggir á tveim atriðum, og einungis tveim: Okkar fortíð og okkar samtíð. Þetta umhverfi reynir hins vegar ekki einu sinni að taka mið af okkar mögulegu framtíð eða að búa nemendur okkar undir þá óvissu og það óöryggi sem hún óhjákvæmilega felur í sér.
Góðir gestir.
Við Evrópumenn vorum flestir lengst af fram eftir síðasta árþúsundi handverksfólk og bændur. Með iðnbyltingunni breyttist þetta og stétt verkafólks í stórborgum kom til sögunnar sem vann í iðjuverum og á samsetningarfæriböndum í verksmiðjum kapítalista. Skólar okkar fylgdu í kjölfarið og massanám leysti af hólmi elítunám miðalda. Skólarnir urðu að verksmiðjum sem framleiddu menntað fólk fyrir samfélagið og atvinnulífið.
Nú er eru aðstæður breyttar. Undanfarin ár hefur alþjóðavæðing atvinnulífsins og tæknivæðing útrýmt flestum verksmiðjustörfum okkar tíma. Tæknin hefur leyst verkakonurnar í frystihúsum landsins af hólmi og þrátt fyrir alþjóðlega bankakreppu sem hefur gert þúsundir vel menntaðra bankamanna atvinnulausa mun þessari þróun ekki verða snúið við. Atvinnulíf framtíðarinnar og endurreisn Íslands mun ekki byggja á fleiri verksmiðjustörfum heldur sköpun og endurnýjun. Nú þurfum við á frumkvöðlum að halda. Fólki sem hugsar út úr boxinu og gerir nýja hluti. Fólki sem skapar sína framtíð og breytir um leið okkar allra framtíð.
En hvernig erum við í stakk búin til að mæta þessu? Erum við ekki nemendaverksmiðja út frá þörfum gærdagsins? Erum við ekki bara ein samfelld fabrikka frá leikskóla til háskóla sem framleiðir fólk til að sinna þörfum samfélags dagsins í dag eða það sem enn verra er, dagsins í gær?
Erum við að mennta fólk með skapandi hugsun sem býr sér og okkur framtíð?
Eða, gott fólk, erum við bara svamlandi í drullupolli meðalmennskunnar, sem hefur það eitt að markmiði að sinna þörfum samræmdra námsskráa og einingamats, miðað við þarfir dagsins í dag og dagsins í gær?
Sinnum við og ræktum sköpun fólks og frumkvæði, eða berjum við slíkt niður?
Er okkar menntakerfi til þess fallið að skapa okkur sameiginlega framtíð?
Sá sem hér stendur og talar hefur unnið nánast alla sína starfsæfi í háskólaumhverfi þessa lands. Mér þykir, og þar veit ég að ég mæli fyrir munn margra kollega minna, að framhaldsskóla landsins séu ekki nægjanlega góðir. Hlutverk þeirra er að kenna fólki að lesa í þeim skilningi að nemendur séu læsir á samtíma sinn, bókmenntir og tungu, að kenna fólki að skrifa í þeim skilningi að nemendur séu ritfærir og geti komið frá sér texta á boðlegri íslensku eða hvaða því tungumáli sem þeir læra og að kenna fólki að reikna í þeim skilningi að afstæð hugsun sé þeim eiginleg. Á þetta vantar töluvert upp á hjá nýstúdentum og flestir háskólar landsins bjóða nýnemum nú upp á undirbúningsnámskeið til að bæta úr þekkingar- og skilningsskorti á þessum grunnþáttum.
Hlutverk háskóla á ekki að vera að kenna nemendum að lesa, skrifa og reikna, heldur að hugsa sjálfstætt og skapa. Ég er ekki viss um að íslenskir háskólar standi undir slíku. Ég er ekki viss um að háskólarnir okkar búi fólk undir þær aðstæður sem við búum við í nútíð eða framtíð. Ég held þvert á móti að háskólarnir okkar búi nemendur sína fyrst og fremst undir samtíð sína og fortíð. Því þurfum við að breyta. Við þurfum að efla sköpunarvilja nemenda, frjóa hugsun þeirra og vilja til að móta sína framtíð og endurskapa sína samtíð. Þannig, og einungis þannig, munum við lifa af sem þjóð, sem menningarsamfélag með eigin tungu og sem þátttakendur í alþjóðasamfélaginu.
Góðir gestir.
Steingrímur Thorsteinsson var eins og ég nefndi áðan rektor Menntaskólans í Reykjavík árið 1908. Ímynduð ráð mín frá honum til nemenda voru að læra til prests, læknis eða lögfræðings. Þau ráð eru í dag í fullu gildi. Það verður væntanlega alltaf þörf fyrir lögfræðinga og lækna, og á meðan þjóðkirkjan er til verður líka þörf fyrir presta.
Þetta eru hins vegar frekar varfærin og aum ráð til nemenda á 21. öldinni. Líklega er bara betra að fara lengra aftur í menntasögu okkar til að sækja þangað raunveruleg ráð. Rétt er því að hvetja nemendur á nýrri öld til að læra það sem þeir vilja algerlega óháð samtíma sínum og framtíðarhorfum sem ætíð eru skammtímaráð og því yfirleitt óráð. Líklega er rétt að miða nám í minna mæli við staðlaðar einingar frá Evrópu eða niðurnjörvaðar námsskrár. Það erum ekki endilega bein tengsl milli skólagöngu og menntunar.
Nemendur á 21. öldinni eiga að læra til að læra, og að læra það sem þau langar til að læra, lærdómsins vegna. Þeir sem læra til að öðlast gráðu eða einingar eða viðurkenningu samfélagsins eru að ég hygg ekki að læra í raunverulegri merkingu þess orðs. Þeir eru einungis að kaupa sér fallvölt gæði.
Í kreppu eins og þeirri sem nú ríður yfir eru slík gæði lítils virði. Þá skiptir hins vegar máli að vera vel menntaður.
Takk fyrir.